tuan mami

Trưa hôm qua, trước cửa Nhà thờ Lớn – Hà Nội, tự nhiên người ta thấy một thanh niên trẻ rất đẹp trai, mặc áo khoác trùm đầu rồi trải một tấm vải trắng rộng khoảng 1m, dài 20m cắt ngang phố. Anh ta cho sữa bò vào một cái bình rồi bóp sữa thành tia, viết ngoằn nghèo lên tấm vải. Đúng giờ tan học nên người qua đường và học sinh xúm lại xem rất đông, bàn tán xôn xao. Chỉ hơn 15 phút sau, người thanh niên ấy được "mời" về phường bởi lý do: "Quảng cáo à, giấy phép đâu?"

Đến khi về trụ sở phường, người ta được biết thanh niên đó tên là Nguyễn Anh Tuấn, cử nhân hội họa của trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội. Tuấn cho biết hành động của anh chính là một... tác phẩm nghệ thuật trình diễn có tên là "My Work" , một tác phẩm trong một dự án nghệ thuật hẳn hoi có tên là "Luồn Lách" (Sneaky Week), quy tập tới hơn 30 nghệ sĩ trẻ ở Hà Nội, Huế, TP Hồ Chí Minh, hầu hết họ là cử nhân hoặc sinh viên nghệ thuật ở 3 thành phố trên.

Được biết, dự án nghệ thuật này là một dự án đưa nghệ thuật trình diễn (performance) tới những không gian công cộng ở các thành phố lớn (không xin phép trước). Lý do bởi các nghệ sĩ trẻ đưa ra là: "Qua một quá trình hoạt động nghệ thuật phi lợi nhuận ở Việt Nam, chúng tôi nhận thức rằng (trong) đời sống văn hóa, nhiều lúc (những nghệ sĩ) còn đứng ngoài cuộc khi nó chưa được các nghệ sĩ thực sự ý thức rằng cần phải được đưa nghệ thuật vào cuộc sống một cách trực tiếp hơn nữa". Các nghệ sĩ trẻ hâm mộ môn trình diễn "chán ngán" với hình thức trình bày nghệ thuật của họ ở những không gian "đóng hộp" (Các viện văn hóa, nhà triển lãm) như nó vẫn diễn ra lâu nay. Tại những nơi như vậy, ranh giới giữa nghệ sĩ – khán giả quá rõ ràng, thông điệp của họ chuyển tải tới chỉ một số rất ít người xem. Nhưng quan trọng hơn nữa là, khi được định danh là nghệ sĩ tại nơi triển lãm (có giấy phép, giấy mời), thì sự ứng xử ở những nơi đó biết đâu lại là "khoa trương giả dối". Thế nên, nhóm nghệ sĩ này quyết định "dấn thân ra đường" để trình bày tác phẩm của mình, bất kể có thể "nguy hiểm" bởi người xem nơi công cộng, lực lượng giữ gìn trật tự có thể tưởng nhầm là gì. Qua đó, những tác phẩm thực nghiệm nghệ thuật này chính là "phép thử ngược" để xem ai "dám" làm và không "dám" làm nghệ sĩ perfomance . Nó nhấn mạnh vào tính dấn thân, sự dũng cảm cũng như sự khéo léo của nghệ sĩ khi đối diện với đám đông, khi họ làm nghệ thuật trong đời sống mà không có cái danh "nghệ sĩ" dán trên trán. Các nghệ sĩ có thể tự chọn địa điểm và thời gian, cách thức tiến hành tác phẩm của mình, đột xuất, bất ngờ nhất không theo cách trình bày thông thường...

Tác phẩm của Nguyễn Anh Tuấn được dự định thực hiện tại hai địa điểm là bãi giữa sông Hồng (vào 8h30 sáng 27/9) và trước cửa Nhà Thờ Lớn (10h30). Nhưng do mưa suốt buổi sáng nên cuộc trình diễn tại địa điểm thứ nhất bị bãi bỏ, chỉ còn cuộc "trình diễn" tại địa điểm thứ hai trước cửa Nhà Thờ Lớn. Khi Tuấn mới dùng sữa bò viết lên vải trắng được hơn 1 mét thì phải dừng lại lên xe về phường giải thích việc làm của mình. Người xem đọc thấy những dòng như sau: "Hà Nội một ngày mưa thu. Hôm qua, một cô gái điếm bị giết tại một nhà nghỉ ở Gia Lâm (tiếp theo là một hình vẽ cùng tiếng kêu: "Ặc ặc"). Ngày hôm qua quân... đã giết chết con tin." Viết đến đây thì bị dừng cho nên người xem không được biết cuộc trình diễn sẽ kết thúc ra sao, nhưng một số người "đoán" rằng thông điệp của tác phẩm có lẽ là sự phản ứng trước những thông tin độc hại (cướp, giết, hiếp, chết...) mà người ta cả lớn lẫn bé "ăn" phải thường ngày. Mà sự nguy hại nhất là trẻ con (ám chỉ như giấy trắng) nếu ăn phải "thức ăn" (sữa bò viết chữ) đó...

Cách đây vài ngày, để phản ứng trước tình trạng nước ở các hồ Hà Nội bị ô nhiễm, một sinh viên mỹ thuật (cũng trong nhóm dự án này) đã ra Bờ Hồ vào sáng sớm, lúc người đi tập thể dục rất đông. Anh dùng một cái xô kéo bùn bẩn dưới đáy hồ lên rồi... trát lên đầu thành hình tháp. Người xem tưởng anh này "điên", thậm chí còn có kẻ quá khích cầm gậy xông vào quật vào lưng người sinh viên trên...

Cuối cùng, khoảng 3h chiều, Nguyễn Anh Tuấn đã được về nhà với mức phạt 80.000đ vì làm nghệ thuật mà "không có giấy phép", "không mang theo giấy tờ tùy thân"...

Sau đó, đầu tháng 12/07 dự án sẽ kết thúc bằng hội thảo và tọa đàm...

Loại hình perfomance (phân nhánh từ mỹ thuật, thường được các nghệ sĩ tạo hình sáng tác) ra đời trên thế giới từ khoảng những năm 60, 70 của thế kỷ trước, và có mặt tại Việt Nam từ hơn 10 năm nay. Loại hình này đã được các cơ quan văn hóa của Nhà nước chính thức công nhận trong Festival mỹ thuật Trẻ tháng 3/07 tại trường ĐHMT Hà Nội. Thế nhưng, để đưa nó "dạo quanh phố phường" thoát khỏi các cách thức triển lãm thông thường, thì đối với thói quen, thẩm mỹ, nếp sống đô thị... hiện nay của chúng ta liệu đã là thích hợp, và có hiệu quả hay chưa? Liệu có vô tình dẫn đến những dị ứng tiêu cực không mong muốn của cả nghệ sĩ lẫn cơ quan chức năng hay không? Chúng ta sẽ chờ xem những nhận định bình luận của các chuyên gia trong kỳ tới.

Kỳ II: Perfomance muốn "ra đường". Nên chăng?